Typografie · drukwerk · boekenOver de uitgaveContact
Letterlood
Inhoudsopgave

Lithografie

Lithografie: een tekening die kan worden gedrukt

Steendruk gebruikt het gedrag van water en vet. Nederlandse prenten laten zien hoeveel verschillende beelden die techniek kon voortbrengen.

01

Een vlak oppervlak doet het werk

Bij lithografie wordt een voorstelling op een vlakke kalksteen aangebracht. Het drukproces berust op de verschillende werking van water en vet: de inkt hecht aan de delen waar de tekening is voorbereid. Daarom heet lithografie ook steendruk en behoort ze tot de vlakdruktechnieken. Het Nederlands Steendrukmuseum verbindt de uitvinding met Alois Senefelder aan het einde van de achttiende eeuw.

De mogelijkheden reikten van kunstprenten tot gedetailleerde atlassen en kleine commerciële afbeeldingen, zoals sigarenbandjes. Die uiteenlopende toepassingen maken de techniek interessant voor de geschiedenis van het kijken. Een afbeelding kon op verschillende plekken en in meerdere exemplaren circuleren. De steen vormde daarbij het middel om een getekend beeld op papier over te brengen.

Bronnen bij dit onderdeel: Nederlands Steendrukmuseum — Van steen tot chip

02

Kleur vertelt niet vanzelf de techniek

Een gekleurde prent hoeft niet volledig in kleur te zijn gedrukt. Het Rijksmuseum beschrijft Figuurstudies, tweede blad, uit 1833 als een lithografie die met de hand is gekleurd. Christiaan Andriessen maakte de voorstelling; Desguerrois & Co. in Amsterdam drukte het blad. Het behoort tot een reeks met Nederlandse klederdrachten en straatfiguren.

Dit voorbeeld vraagt om nauwkeurig taalgebruik. De lijntekening en de kleur kunnen verschillende bewerkingen vertegenwoordigen. Als je alleen naar een reproductie kijkt, is dat onderscheid niet altijd direct zichtbaar. De materiaalbeschrijving van een museum helpt om een eerste indruk te toetsen. Ze vertelt bovendien dat meerdere makers bij één prent betrokken konden zijn, ieder met een andere rol in de uitvoering.

Bronnen bij dit onderdeel: Rijksmuseum — Figuurstudies, tweede blad, 1833

03

Van Gogh dacht verder in een ander medium

Van Gogh maakte ook lithografieën. Voor zijn prent van De aardappeleters uit 1885 tekende hij volgens het Rijksmuseum een vroege versie van de voorstelling uit het hoofd op de steen. Met de afdrukken hoopte hij bekendheid te krijgen. Tegelijk wilde hij via het andere medium nieuwe ideeën opdoen voor het schilderij.

De prent is daarmee een afzonderlijke stap in het werkproces. De voorstelling bestaat hier uit zwarte drukinkt op papier, met een eigen verdeling van lijnen en donkere partijen. Wie haar met het schilderij vergelijkt, kan onderzoeken wat hetzelfde blijft en wat verandert. Een onderwerp overzetten naar een andere techniek is zo ook een gelegenheid om opnieuw over dat onderwerp na te denken.

Bronnen bij dit onderdeel: Rijksmuseum — De aardappeleters, lithografie

Bronnen en afbakening

Deze uitleg is gebaseerd op de onderstaande primaire bronnen. De controledatum beschrijft de gebruikte versie; publicaties en voorschriften kunnen later veranderen.

Een passage laten corrigeren? Bekijk de werkwijze voor correcties.