Typografie · drukwerk · boekenOver de uitgaveContact
Letterlood
Inhoudsopgave

Papieronderzoek

Het papier spreekt mee: vezels en watermerken

Een vel draagt meer informatie dan de woorden of lijnen op zijn oppervlak. Ook het maakproces heeft sporen achtergelaten.

01

Van textielrest naar vel

Historisch papier kon beginnen als afgedankt textiel. Het Openluchtmuseum Ootmarsum beschrijft hoe oude lompen met een door waterkracht aangedreven hamerbak tot pulp werden verwerkt. De papiermaker schepte die pulp met een zeef uit een bak en liet het gevormde vel drogen. Een boekblad is daarmee ook het resultaat van een bewerking van vezelig materiaal.

Deze geschiedenis verandert de manier waarop je papier bekijkt. De drager is zelf een gemaakt voorwerp, nog voordat er een letter op is gedrukt. De zeef en de verdeling van de pulp beïnvloeden welke structuren later te zien zijn. Het watermerk is een bijzonder duidelijk voorbeeld van zo'n spoor uit de werkplaats.

Bronnen bij dit onderdeel: Openluchtmuseum Ootmarsum — Water/papiermolen · KB — Watermarks in Incunabula Printed in the Low Countries

02

Een tekening van dunner papier

Bij traditioneel handgeschept papier kon op de zeef een figuur van dikker draad zijn aangebracht. Op die plaats bleef het vel dunner. Tegen het licht verscheen de figuur als watermerk. De KB legt uit hoe zulke merken, soms met initialen, aanwijzingen geven over de papiermaker en de herkomst.

Het Rijksmuseum onderzoekt naast watermerken ook de structuur van volledige vellen. Met röntgenstraling met lage energie worden onder meer water- en kettinglijnen vastgelegd. De aandacht voor het hele blad is betekenisvol: een enkel herkenbaar symbool is niet de enige beschikbare aanwijzing. Ook de plaats van het merk en andere kenmerken van het papier kunnen voor vergelijking van belang zijn.

Bronnen bij dit onderdeel: KB — Watermarks in Incunabula Printed in the Low Countries · Rijksmuseum — Het watermerkenproject

03

Een aanwijzing vraagt vergelijking

De KB ontsluit onderzoek naar watermerken uit vroege drukken via WILC, de database Watermarks in Incunabula Printed in the Low Countries. Vergelijking met gedateerde stukken kan helpen om ongedateerd drukwerk nader te plaatsen. Dat is onderzoekswerk, waarbij overeenkomstige details zorgvuldig moeten worden afgewogen.

Museum Boijmans Van Beuningen beschrijft bij zijn tekeningen enkele grenzen van deze methode. Een sterk gelijkend watermerk hoeft geen identieke match te zijn. Bovendien kon papier al jaren in voorraad liggen voordat een kunstenaar het gebruikte. Een datum uit een watermerkhandboek geldt daarom niet automatisch voor de tekening zelf. Noteer bij eigen onderzoek eerst wat werkelijk zichtbaar is, en houd de waarneming gescheiden van de mogelijke datering.

Bronnen bij dit onderdeel: KB — Watermarks in Incunabula Printed in the Low Countries · Museum Boijmans Van Beuningen — Italiaanse tekeningen 1400–1600, watermerken

Bronnen en afbakening

Deze uitleg is gebaseerd op de onderstaande primaire bronnen. De controledatum beschrijft de gebruikte versie; publicaties en voorschriften kunnen later veranderen.

Een passage laten corrigeren? Bekijk de werkwijze voor correcties.